آموزش نرم افزار ها

ابزارهای گردآوری اطلاعات و داده‌ها

ابزارهای گردآوری اطلاعات و داده‌ها

برای اینکه یک کار پژوهشی همانند پایان نامه یا رساله ارزش علمی پیدا کند; محقق باید علاوه بر استفاده از منابع مختلف برای بدست آوردن اطلاعات مرتبط با موضوع تحقیق خود; به تحقیق و بررسی موضوع نیز بپردازد. برای این کار ابزار های مختلفی وجود دارد که محقق بسته به موضوع و هدف پژوهش باید از یکی از آن­ها استفاده کند.

متداول ترین روش ­های گردآوری اطلاعات شامل : پرسشنامه; مصاحبه; مشاهده; مطالعه کتابخانه ­ای و مطالعه اسناد و مدارک می­ شود که به تعریف و نحوه­ ی استفاده از هر یک از این روش­ ها خواهیم پرداخت.

گردآوری اطلاعات یکی از اصلی ترین بخش‌های هر کار پژوهشی را  تشکیل می‌دهد. چنانچه این کار به شکل منظم وصحیح صورت پذیرد کار تجزیه و تحلیل و نتیجه گیری از داده ها با سرعت و دقت خوبی انجام خواهد شد. روش‌های گردآوری اطلاعات پژوهش به دو دسته کتابخانه‌ای و میدانی تقسیم می‌شود. در خصوص گردآوری اطلاعات مربوط به ادبیات موضوع و پیشینه پژوهش از روش‌های کتابخان‌ای و جهت جمع آوری اطلاعات برای تایید یا رد فرضیه‌های پژوهش از روش میدانی استفاده می‌شود. ابزارهای گردآوری اطلاعات به دو دسته کلی کتابخانه‌ای و میدانی قابل تقسیم است. روش‌های میدانی نیز شامل ابزارهایی مانند مشاهده; مصاحبه و پرسشنامه است.

برای جمع آوری اطلاعات در کارهای پژوهشی چهار روش عمده را مورد استفاده قرار می دهند.  با مطالعه این بخش می‌توانید روش منتخب برای جمع آوری داده ها در تحقیق خود را تشخیص دهید. با انتخاب شیوه مناسب از سوگیری در تحقیق خود پیشگیری کنید. پیش از گردآوری داده ها باید طرح مشخص برای این کار در نظر گرفت. پاسخ به سوالات زیر می تواند راهگشا باشد. داده ها چگونه توصیف و تفسیر می شوند؟ چه مقدار هزینه برای گردآوری داده ها و تفسیر آنها لازم است ؟ داده ها چگونه گزارش می شوند؟ در این مقاله روش‌ها و ابزارهای گردآوری اطلاعات گردآوری اطلاعات بررسی شده است.

سفارش پروژه->
خرید پروژه آماده->
آموزش های دیگر->
مطالعات کتابخانه ای

تحقیق کتابخانه ای Library research شامل فرایندی منظم و گام به گام است که برای گردآوری اطلاعات جهت نگارش یک مقاله یا ارائه یک سمینار مورد استفاده قرار می‌گیرد. در برخی تحقیقات اطلاعاتی که باید بعنوان داده مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرند از پیش آماده هستند. بدین صورت که پژوهشگر بدنبال اطلاعات جدید نیست بلکه می تواند نسبت به جمع آوری اطلاعاتی که از قبل تهیه شده اند و در پرونده های ( درمانگاهی بیمارستانی ثبت احوال; دانشجویی ;دانش آموزی و مراجعین به مراکز مختلف شهرداری ها و… ) موجود است اقدام کند.

روش گردآوری اطلاعات از طریق مطالعه مقالات; کتاب ها و مراجعه به کتابخانه روشی است که همه با آن آشنا هستند.

در تحقیق نظری یا برخی از تحقیقات بنیادی یا برخی از رشته­ ها مثل ادبیات; از روش مطالعه کتابخانه ­ای استفاده می ­شود.

هرچند در کل مراجعه به کتابخانه و مطالعه مقالات در همه پژوهش­ های علمی بخشی از تحقیق ( فصل دوم پایان نامه; بررسی ادبیات تحقیق) انجام می­ گیرد.

مزایا: به واسطه موجود بودن اطلاعات ارزان است. در وقت صرفه جویی می شود. مهمترین مزیت آن امکان ارزیابی روند موضوع مورد بررسی در گذشته است که در مطالعات گذشته نگر بسیار حائز اهمیت است.

معایب: ناقص بودن و دردسترس نبودن اطلاعات از اشکالات عمده این روش است. گاهی ملاحظات اخلاقی مانع از دستیابی به اطلاعات مورد نظر می باشد. قدیمی و کهنه بودن اطلاعات هم ممکن است در برخی موارد مطرح باشد.

مشاهده

مشاهده در تحقیق کیفی کاربرد فروانی دارد. از روش های جمع آوری اطلاعات است که در آن رفتار مشخصات موجودات زنده اشیا و پدیده ها با استفاده از ویژگی های گوناگون آنها ملاحظه و ثبت می گردد. منظور از مشاهده ثبت دقیق تمام جوانب بروز حادثه ویژه یا رفتار و گفتار فرد یا افراد از راه حواس و یا سایر راه های ادراکی ( کمک گرفتن از ابزار خاص ) می باشد.

این روش در تحقیقات تجربی و شبه تجربی; که در آن نمی شود از روش پرسشنامه استفاده کرد; کاربرد دارد.

در واقع با این روش; محقق می ­تواند رفتار جامعه یا نمونه مورد بررسی خود را در ارتباط با یک متغیر خاص مشاهده و بررسی کند.

مثلا می­ توان به میزان مشارکت کارکنان در تصمیم گیری یک شرکت اشاره کرد. در این صورت محقق در جلسات تصمیم گیری آن­ ها شرکت نموده  و با توجه به نحوه ابراز نظر افراد; جمع بندی افراد و تصمیماتی که در این جلسه گرفته می­ شود میزان مشارکت آن­ها را مشخص می­ کند. چرا که این مساله چیزی نیست که بتوان با ارائه پرسشنامه یا تعیین مصاحبه به اطلاعات مستندی دست یافت.  

مشاهده منظم در تحقیق ضروری است بنابراین مشاهده باید:

  • به هدف تحقیق مربوط باشد.
  • برنامه و نحوه عمل آن از قبل مشخص و تنظیم شده باشد.
  • به طور دقیق و منظم ثبت شود.
  • میزان اعتبار و صحت انجام آن قابل سنجش و بررسی باشد.

مزایا: امکان بررسی جزئیات موضوع وجود دارد. می توان صحت اطلاعات جمع آوری شده را با وسائل دیگر آزمایش کرد .برای جمع آوری اطلاعات زمینه ای مناسب است. در زمان کوتاه اطلاعات زیادی بدست می آید و اعتبار علمی اطلاعات بالاست.

معایب: حضور مشاهده گر می تواند بر روند فعالیت مورد مشاهده تاثیر گذار باشد. تمایلات شخصی مشاهده گر و میزان توانائی او در مشاهده و ثبت دقیق فعالیت مورد مشاهده ممکن است تاثیر گذار باشد. عوامل محیطی بر نوع و روش گرد آوری اطلاعات موثر است. استاندارد کردن و طبقه بندی اطلاعات مشکل است ( بویژه در ثبت رفتار انسانی ) .مشکلات اخلاقی در مشاهده اعمال شخصی وجود دارد. برای نمونه های زیاد وقت گیر و پر هزینه است.

مصاحبه

مصاحبه یکی از ابزارهای گردآوری اطلاعات است که در آن به صورت حضوری یاغیر حضوری از افراد یا گروهی ار آنان پرسش می شود. نکته مهم آن است که سوالات مصاحبه از پیش اندیشیده شده و تعیین شده است. آنچه مصاحبه را به صورت های مختلف طبقه بندی می کند میزان انعطاف پذیری آن و یا نحوه اجرای آن است. مصاحبه را یکی ازروش هائی دانسته اند که امکان دریافت پاسخ در آن بیش از روش های دیگر است; زیرا در هنگام مصاحبه امکان تحریک آزمودنی برای دادن پاسخ وجود دارد و نیز می توان در صورت ابهام با توضیح موضوع را روشن ساخت.

مصاحبه سه نوع دارد:

مصاحبه باز (آزاد)

در این نوع مصاحبه; سوالات کلی مطرح می ­شود و پاسخ دهنده نیز هر آنچه به نظرش می ­رسد را بیان می­ کند که غالبا مطالب متنوع و حتی گاهی نامرتبط بدست می آید که تحلیل آن بسیار دشوار است.

مصاحبه هدایت شده

در این نوع مصاحبه; سئوالات طوری مطرح می ­شوند که پاسخ را به سمت هدف مورد نظر هدایت کنند. در واقع پس از اینکه پاسخ دهنده پاسخ هر سوال را داد سوال دیگری مطرح می­ شود که پاسخ آن بتواند نتیجه نهایی مصاحبه را به سمت مطلب خاصی سوق دهد.

مصاحبه بسته (محدود)

در این نوع مصاحبه; سوالات با پاسخ­ های محدود و به اصطلاح کلیشه ­ای معین مطرح می­ شود.

مهمترین انواع مصاحبه به شرح زیر عنوان شده اند:

مصاحبه نیمه ساختار یافته مرسوم‌ترین شیوه مصاحبه است. در این روش برخی سوالات از پیش طرح شده است و در حین مصاحبه نیز امکان طرح پرسش‌های جدید وجود دارد. پرسشنامه بسته یا ساختارمند شباهت زیادی به پرسشنامه دارد. با این تفاوت که مصاحبه‌کننده سوالات را از پاسخگو می‌پرسد. در نهایت نیز مصاحبه باز یا آزاد است که مصاحبه‌کننده اجازه می‌دهد جریان مباحث; سوالات بعدی را مشخص نماید. در مجموع نکات زیر در انجام مصاحبه بااهمیت است:

  • تکلم با زبان شخص مصاحبه شونده
  • دخالت ندادن تمایلات شخصی مصاحبه گر
  • کسب اجاره درهنگام استفاذه از دستگاه ضبط صدا
  • رعایت مقام وموقعیت اجتماعی افراد
  • بیان توضیحات کافی قبل از شروع مصاحبه
پرسشنامه

پرسشنامه پژوهش به عنوان یکی از متداول ترین ابزار گردآوری اطلاعات در تحقیقات پیمایشی مورد استفاده قرار می‌گیرد و عبارت است از مجموعه‌ای از پرسش‌های هدف دار که با بهره گیری از مقیاس‌های گوناگون نظر; دیدگاه و بینش یک فرد پاسخگو را مورد سنجش قرار می دهد.

رایج ­ترین و پرکاربردترین روش برای گردآوری اطلاعات; تنظیم پرسشنامه است.

پرسشنامه شامل مجموعه ­ای از سوالات می ­شود که پاسخ به آن­ ها; داده­ های مورد نیاز پژوهشگر را تشکیل می ­دهد. پرسشنامه اغلب در تحقیقات پیمایشی که نظرسنجی در آن نقش مهمی دارد استفاده می ­شود.

در تحقیق تجربی و شبه تجربی یا پس رویدادی معمولا از این روش استفاده نمی­ شود مگر اینکه بعنوان یک روش مکمل برای تکمیل برخی از اطلاعات به آن نیاز باشد.

همچنین; پرسشنامه یک ابزار نظرسنجی برای سنجش متغیرهای قضاوتی است; مثلا در مواردی که بخواهیم سلایق افراد; علاق و گرایشات; تمایل; خواسته­ ها و ارجهیت­ های آن­ ها را بسنجیم از این ابزار استفاده می ­کنیم.

بنابراین متغیرهای کمی یا کیفی که قابل قضاوت کردن نیستند از این طریق نمی ­­توانند سنجیده شوند.

اصول کلی تهیه پرسشنامه
  • سوالات پرسشنامه باید بر اساس اهداف یا سوالات تحقیق تنظیم شود.
  • سوالات پرسشنامه باید جذاب و قابل فهم برای همه باشد که پاسخ دهنده بتواند اطلاعات دقیق و واضح ­تری در پاسخ به سوالات پرسشنامه بدهد.
  • پرسشنامه باید تا جای ممکن کوتاه باشد و فقط سوالاتی در آن مطرح شود که پاسخ آن مورد نیاز پژوهش فعلی است.
  • دستورالعمل تکمیل پرسشنامه نیز باید همراه با پرسشنامه باشد; این دستورالعمل پاسخ دهنده را راهنمایی می ­کند چطور به سوالات پاسخ دهد.
اجزاء اصلی پرسشنامه

پرسشنامه باید شامل اجزاء زیر باشد:

۱– نامه ­ی همراه

نامه ­ی همراه که به آن مقدمه نیز گفته م ی­شود; هدف از گردآوری داده ­ها به وسیله پرسشنامه و ضرورت همکاری پاسخ دهنده و اهمیت داده­ های مورد نیاز را بیان می ­کند.

با این نامه; پژوهشگر تلاش می ­کند تا پاسخ دهنده را نسبت به همکاری در تکمیل پرسشنامه ترغیب کند. به همین دلیل باید به روی ارزشمند بودن داده ­های حاصل از این پرسشنامه که با مشارکت پاسخ دهندگان بدست می آید تاکید شود.

همچنین لازم است پژوهشگر در این بخش به این نکته اشاره کند که داده­ ها و اطلاعات حاصل از این پرسشنامه محرمانه بوده و بجز استفاده آماری به هیچ منظور دیگری مورد استفاده قرار نخواهد گرفت.

۲– دستورالعمل

در این قسمت; پژوهشگر پاسخ دهنده را با چگونگی پاسخ دادن به سوالات آشنا می­ کند. مثلا باید به پاسخ دهنده توضیح داده شود هر نوع سوال این پرسشنامه باید چگونه پاسخ داده شود( مثلا تشریحی; بله یا خیر و…).

۳– سوالات دموگرافیک

در ساختار پرسشنامه باید ویژگی­ های پاسخ دهنده که می­ تواند به تنهایی بررسی شود نیز اشاره شود. اطلاعاتی نظیر جنسیت; سطح تحصیلات; رشته تحصیلی; سن و موارد اینچنینی که اطلاعات کلی درباره پاسخ دهندگان در اختیار شما قرار می دهند

۴– سوالات اصلی پرسشنامه

برای اینکه بهتر بتوانید سوالات پرسشنامه را تعیین کنید ابتدا باید متغیرهای این پژوهش را مشخص کنید. بعد از مشخص کردن متغیرها; پژوهشگر بهتر می ­تواند سوالاتی مطرح کند که با کمک آن­ ها به اندازه گیری متغیرها پرداخته و نسبت به آن ها تصمیم گیری کند.

به طور کلی سوالات پرسشنامه به دو صورت ارائه می ­شوند:

سوالات بسته- پاسخ

پرسشنامه بسته : پرسش های بسته در این نوع پرسشنامه ارائه می شود.برای هر پرسش تعدادی گزینه و پاسخ انتخاب شده است که فرد پاسخ دهنده باید یکی از آنها رابه عنوان پاسخ بگزیند.هریک از پاسخ ها به گونه ای تنظیم شده است که در عین منطقی بودن برای آن سوال از پاسخ مربوط به دیگر سوالات مجزاست. در اینجا پاسخ ها را می توان به سرعت نوشت و تجزیه و تحلیل و طبقه بندی پاسخ ها نیز ساده تر است اما اطلاعات به دقت و کاملی پرسش نامه باز نیست. این نوع سوالات شامل مجموعه ای از گزینه ها می ­شود که پاسخ دهنده باید از میان آن­ ها یکی را انتخاب کند.  این نوع سوالات برای پاسخ دهنده کاملا مفهوم است و به سهولت به آن پاسخ می ­دهد. همچنین; استخراج اطلاعات و تحلیل این نوع سوال و پاسخ آن­ها نیز ساده ­تر است.

سوالات باز- پاسخ

پرسشنامه باز: در این نوع پرسشنامه با سوالات باز روبرو هستیم.در اینجا پاسخگو می تواند بدون محدودیت هرپاسخی را که مد نظرش باشد در مورد آن پرسش بنویسد و یا در آن زمینه توضیح دهد. در اینگونه سوالات ; اطلاعات دقیق تر; کامل تر و دارای ارزش بیشتر هستند ولی طبقه بندی و نتیجه گیری از آنها مشکل تر و له تجربه زیاد نیازمند است. این نوع پرسشنامه شامل سوالاتی می ­شود که پاسخ دهنده می­ تواند به اختیار خود و با نظر خود به آن پاسخ دهد.

این پاسخ ­ها می­ توانند چند کلمه یا چند جمله باشند. معمولا از این نوع سوالات برای بررسی و مطالعه عقاید در یک زمینه خاص استفاده می ­شود. تحلیل داده ­هایی که از این سوالات به دست می آید بسیار دشوار است و نیاز به یک سیستم کدگذاری ویژه دارد.

نکات ضروری در تدوین سوالات پرسشنامه

  • از سوالات نامفهوم و مبهم پرهیز کنید.
  • از سوالاتی که پاسخ دهنده را به پاسخی خاص هدایت خواهد کرد اجتناب کنید.
  • سوالات را پیچیده نپرسید; سوال باید ساده و کاملا مفهوم باشد.
  • سوالات دو وجهی که شامل دو سوال در یک پرسش می­ شود اجتناب کنید.
  • در صورت امکان از ارائه سئوالات منفی خودداری کنید.
  • سوالاتی که پاسخ آن ها در دسترس پاسخ دهنده نیست نپرسید.
  • سوالاتی که احساسات پاسخ دهنده را تحریک کند یا در وی ایجاد مقاومت کند نیز پرهیز کنید.
  • در ترتیب سوالات بهتر است از سوالات ساده شروع کنید و سوالات پیچیده ­تر را به سوالات پایانی موکول کنید.
  • سوالاتی که ممکن است پاسخ دهنده نسبت به پاسخ آنها علاقه نشان ندهد یا اکراه داشته باشد را در آخر پرسشنامه مطرح کنید.
روش ­های تهیه پرسشنامه

پرسشنامه را می ­توانید به طرق مختلفی تهیه کنید:

  • پرسشنامه استاندارد در صورت وجود.
  • تهیه پرسشنامه بر اساس سوابق تحقیق. یعنی شما ابتدا تحقیقات نظری و کاربردی مرتبط با موضوع خود را بررسی کرده و متغیرها و معیارهای اندازه گیری آنها را استخراج می ­کنید و سوالات خود را بر پایه آنها مطرح می ­کنید.
  • تحقیق در یک فرآیند دو مرحله­ ای انجام می­ شود: در مرحله اول; هدف مشخص کردن معیارها و عوامل اساسی و مرحله دوم طراحی و توزیع پرسشنامه بر اساس این عوامل مشخص شده.
انواع پرسشنامه

پرسشنامه ­ها بر اساس معیارهای مختلفی تقسیم بندی می­شوند.

بر مبنای نحوه­ ی توزیع

  • پرسشنامه حضوری: این نوع پرسشنامه توسط خود محقق و به صورت حضوری در اختیار پاسخ دهنده قرار داده می ­شود.
  • پرسشنامه پستی: در این روش; پرسشنامه از طریق آدرس پستی برای پاسخ دهنده ارسال شده و پس از تکمیل نیز به آدرس محقق ارسال می­شود. امروزه ارسال پرسشنامه و پاسخ آن­ها از طریق ایمیل نیز به نوعی پرسشنامه پستی محسوب می­ شود.
  • پرسشنامه الکترونیکی: در این روش اغلب نرم افزاری طراحی می ­شود و از طریق اینترنت و با در اختیار داشتن شناسه کاربری و رمز عبور; پاسخ دهنده می­ تواند پرسشنامه را تکمیل کند.

بر اساس نحوه طرح سوالات ( که در بخش مربوط به سوالات به طور مفصل درباره آن توضیح داده شد)

پرسشنامه شامل دسته ای از پرسش هاست که برطبق اصول خاصی تدوین گردیده است و به صورت کتبی یه افراد ارائه می شود و پاسخگو بر اساس تشخیص را خود جواب ها رادر آن می نویسد. هدف از ارائه پرسشنامه کسب اطلاعات معین در مورد موضوعی مشخص است. بزرگ بودن گروه یا جامعه مورد مطالعه یکی از دلایل مهم برای استفاده از پرسش نامه است چه امکان مطالعه نمونه های بزرگ را فراهم می آورد. کیفیت تنظیم پرسشنامه دربدست آمدن اطلاعات صحیح و درست و قابل تعمیم بسیار با اهمیت است.

بر اساس نحوه اجرای پرسش نامه و نیز نوع سوالات پرسشنامه می توان آنرا به دستجات متفاوت تقسیم نمود.

انواع پرسشنامه پژوهشی

پرسشنامه بسته : پرسش های بسته در این نوع پرسشنامه ارائه می شود.برای هر پرسش تعدادی گزینه و پاسخ انتخاب شده است که فرد پاسخ دهنده باید یکی از آنها رابه عنوان پاسخ بگزیند.هریک از پاسخ ها به گونه ای تنظیم شده است که در عین منطقی بودن برای آن سوال از پاسخ مربوط به دیگر سوالات مجزاست. در اینجا پاسخ ها را می توان به سرعت نوشت و تجزیه و تحلیل و طبقه بندی پاسخ ها نیز ساده تر است اما اطلاعات به دقت و کاملی پرسش نامه باز نیست.

جمع بندی بحث ابزارهای گردآوری اطلاعات

ابزارهای گردآوری اطلاعات شامل استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای (جستجوی اسناد و مقاله‌ها) و مطالعات میدانی (مشاهده; مصاحبه و پرسشنامه) می‌باشد. در یک مقاله مروری فقط از مطالعات کتابخانه‌ای استفاده می‌شود اما در یک مقاله علمی-پژوهشی از روش‌های میدانی نیز معمولاً استفاده می‌گردد. گاهی نیز از روش‌های ترکیبی استفاده می‌شود. برای نمونه پرسشنامه همراه با مصاحبه یکی از همین روش‌های ترکیبی است. این پرسشنامه همان مصاحبه انعطاف ناپذیر است که به صورت حضوری پرسش ها از افراد پرسیده می شود و پاسخ ها را پرسشگر در برگه پرسشنامه وارد می کند.

ابزارهای گردآوری اطلاعات منعطف هستند و بیشترین تاکید در مطالعات مدیریتی استفاده از پرسشنامه است. در یک پرسشنامه پستی; پرسشنامه برای افراد از طریق پست ارسال می شود . فرد پس از تکمیل آنرا برای پژوهشگر عودت می دهد. استفاده از ابزارهای الکترونیک به تازگی برای گردآوری اطلاعات گسترش یافته است. پژوهشگر با استفاده از شبکه های اطلاع رسانی و اینترنت ; اقدام به ارسال پرسشنامه الکترونیک برای افراد می کند و افراد پاسخ ها را در همان پرسشنامه وارد و با پست الکترونیک برای پژوهشگر باز می گردانند.در برخی موارد ممکن است افراد نسخه ای از پرسشنامه را چاپ کرده و بعد از پاسخگوئی به شکل پستی باز گردانند. بنابراین ابزارهای گردآوری اطلاعات باید به دقت انتخاب شود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.